– मणिराम दाहाल
कवि , साहित्यकार तथा शिक्षासेवी रामविक्रम थापाकाे कविता : सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ? लाई निहालेर हेर्दा सुनको मोह र समाजको भ्रम देखियाे । अहिले सुनकाे भाउ ताेलाकाे रू २ लाख ५० हजार भन्दा बढी छ ।
समकालीन नेपाली समाज भौतिक मोह, आडम्बर र बनावटी मूल्य–मान्यताले गहिरो रूपमा ग्रस्त छ। यही यथार्थलाई केन्द्रमा राखेर रामविक्रम थापाले आफ्नो कविता “सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?” मार्फत समाजमाथि तीक्ष्ण प्रश्न उभ्याएका छन्। यो कविता भावुकता भन्दा तर्क, सौन्दर्यभन्दा चेतना र कल्पनाभन्दा यथार्थको नजिक उभिएको देखिन्छ। कविताको मूल लक्ष्य सुन होइन, सुनलाई अस्वाभाविक रूपमा देवत्व प्रदान गर्ने सामाजिक मानसिकता हो। कविले कविताको सुरुवात नै प्रश्नबाट गरेका छन्। “सुनमा त्यस्तो के छ?” भन्ने सरल तर गहिरो प्रश्नले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।
सुन न त भोक मेट्छ, न लाज ढाक्छ, न रोग निको पार्छ। भोक लाग्दा चाहिने भात हो, चिसोमा न्यानो दिने कपडा हो र जीवन जोगाउने घर हो भन्ने यथार्थ कविले बारम्बार स्मरण गराएका छन्। यसरी उनले सुनको वास्तविक उपयोगिता र समाजले दिएको कृत्रिम मूल्यबीचको ठूलो अन्तर उजागर गरेका छन्। कविताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको उपयोगिताको दृष्टिकोण हो। कविले फलामको उदाहरण दिँदै उपयोगी वस्तुलाई बेवास्ता गर्ने र काम नलाग्ने वस्तुलाई उच्च स्थानमा राख्ने प्रवृत्तिको आलोचना गरेका छन्। सम्बन्ध जोड्ने पुल र सम्बन्ध तोड्ने खोला फलामबाट बन्छन्, तर सम्मान पाउने सुन हुन्छ। यो तुलना केवल धातुको तुलना नभई समाजमा श्रम, उत्पादन र उपयोगिताप्रति गरिने उपेक्षाको प्रतीक हो।
कवितामा प्रयोग गरिएको ढुङ्गा र देवताको प्रसङ्ग अत्यन्त सशक्त प्रतीक हो। कसैले एउटा ढुङ्गा ठड्यायो, अरूले नक्कल गरे र अन्ततः समाजले त्यसलाई देवता मानेर पूज्न थाल्यो। यही प्रक्रिया सुनमा पनि दोहोरिएको देखिन्छ। कुनै समय साधारण धातु रहेको सुन क्रमशः नक्कल, प्रचार र सामाजिक स्वीकृतिका कारण सगरमाथामा पुग्यो। यसले समाज अन्धनक्कल र सामूहिक भ्रमबाट कसरी निर्देशित हुन्छ भन्ने तथ्यलाई प्रभावकारी रूपमा उजागर गर्छ। कविताले सुनसँग गाँसिएका सामाजिक विकृतिलाई पनि स्पष्ट रूपमा चित्रण गरेको छ। विवाह सुन बिना असम्भवजस्तै बन्नु, बुहारी माइत जान नपाउनु, छोरीहरू निषेधाज्ञामा परेको जस्तो अवस्थामा बस्न बाध्य हुनु — यी सबै सुनले सिर्जना गरेका सामाजिक बन्धन हुन्। यहाँ सुन केवल गहना होइन, नारीमाथि थोपरिएको सामाजिक दबाबको प्रतीक बनेको छ। कवि यसमार्फत वर्गीय, लैङ्गिक र संस्कारजन्य विभेदको गहिरो आलोचना गर्छन्।
भाषिक दृष्टिले कविता सरल, बोलिचालीको र प्रत्यक्ष छ। अलंकारिक जटिलता भन्दा स्पष्टता र व्यंग्य यसको शक्ति हो। “पच्चीस” लाई “पिच्चीस” बनाउने प्रसङ्गले बजार, आडम्बर र सामाजिक देखावटीपनमाथि व्यंग्य प्रहार गरेको छ। कविताको पुनरुक्ति — “सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?” — ले विचारलाई मजबुत बनाउँदै पाठकको चेतनामा गहिरो छाप छोड्छ। संरचनागत रूपमा कविता लामो भए पनि यसको प्रवाह तार्किक छ। प्रश्न, उदाहरण, व्याख्या र पुनः प्रश्नको चक्रले कवितालाई वैचारिक रूपमा बलियो बनाएको छ।
कतिपय स्थानमा विचार दोहोरिएको अनुभूति भए पनि यसले कविको आक्रोश र असन्तोषलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। समग्रमा, “सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?” कविता सुनको आलोचना भन्दा पनि समाजले निर्माण गरेका झूटा मूल्य र अन्धविश्वासको आलोचना हो। यो कविता पाठकलाई सुनप्रति होइन, आफ्नै सोचप्रति प्रश्न गर्न सिकाउँछ। खाेटाङकाे ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएको, शिक्षण पेशामा आबद्ध कविको जीवनदृष्टि र सामाजिक चेतना यस कवितामा स्पष्ट झल्किन्छ। विचारको स्पष्टता, सामाजिक यथार्थको निर्भीक प्रस्तुति र प्रश्न उठाउने साहसका कारण यो कविता समकालीन नेपाली कवितामा अर्थपूर्ण र प्रभावशाली हस्तक्षेपका रूपमा स्थापित हुन्छ।
फफफफफफफफफफफफफफफफफफफ
कविता : सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?
– रामविक्रम थापा
तृष्णाको सर्वोच्च सगरमाथा वा भ्रमित आकाश
चुम्बकले फलाम तानेझैं सुनाकर्षण
सुनम्भ न त फूलको बास्ना
न आङ ढाक्छ न त पेट भर्छ
न लाज छोप्छ न त भाेक मर्छ
भोकको औषधी त भात नै होइन र !
फाली त के सियो पनि बन्दैन
उपयोगी फलामलाई मान्छे किन गन्दैन् ?
सम्बन्ध जोड्ने साँघु र
सम्बन्ध तोड्ने खोलाे
राजा–महाराजाको तथाकथित भाउ
जो बिकामे , उसकै उच्च ओहाेदा
जो मूल्यहीन, उसकै सर्वोच्च मर्यादा
के ठ्याक्कै त्यस्तै होइन र तिम्रा सुन ?
सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ??
न उज्यालो दिन्छ न न्यानो
न ओड्नु हुन्छ न ओछ्याउनु
न रोग मर्छ न त शोक नै
घाम र पानीबाट बच्न घर नै चाहिन्छ
तिम्रो सुनमा कुनचाहिँ के पाइन्छ ?
सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ??
पर्खाल ठडिन्छ, बन्छ घर ढुङ्गाको
बिरुवा उमार्छ, फलाउँछ अन्न माटोले
दिन्छ काठ र दाउरा, रूखले
कुहेर बन्छ मल पत्कर पनि
कसैले एउटा ढुङ्गाे ठड्यायो
त्यही सनकीले त्यहाँ फूल चढायो
अर्काेले चढायो, क्रमशः अर्काेले
अन्धाे समाजले ढुङ्गालाई देवता घोषणा गर्यो
युग–युगसम्म ढुङ्गालाई फूल राखेर ढाेगिरह्यो
कसैले पहेँले धातु टिप्यो र
गलामा लगायो
क्रमशः नाक, कान, औँला र नाडीमा
अनि एकसुरले विज्ञापनको मुरली बजाइरह्यो
सुनको नाम दिएर महिमा–गान गाइरह्यो
नक्कल गर्दागर्दै एकपछि अर्कोले क्रमशः
सुन नाम प्राप्त त्यो धातु सगरमाथा चढ्यो
चुपचाप त्यो सगरमाथामा उपरखुर्टी बस्यो
होइन भन्ने बताइदेऊ मलाई कार्य र उपयोगिता
सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?
साहिँली औँलाले मोल सोध्छ ग्राहक
‘पच्चीस’ लाई मुख खोलेर ‘पिच्चीस’ भन्छ पसले
चोरऔँला छोडेर किन यो साहिँली औँला ?
छँदाखाँदाको ‘पच्चीस’ किन भो ‘पिच्चीस’
ओडिरहेछ किन समाज यो आडम्बरी बर्को ?
याेविना, विवाह कसैको नहुने
विहीन शरीर, पाहुनामा पनि नखुल्ने
माइत जान अड्किन्छन् बुहारीहरू
निषेधाज्ञामा बर्जित घर जाने छोरीहरू
आफन्तको सम्बन्ध पर, धेरै टाढा
कति निकटको सम्बन्ध अति गाढा
सुनमा त्यस्तो के छ हँ सुनमाया ?
सुन्दरहरैँचा ,माेरङ
हाल – खाेटाङ
