– नन्दलाल आचार्य
सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, दिक्तेल (खोटाङ) को पाँचौँ मुखपत्र केवल एउटा विद्यालयको वार्षिक प्रकाशन मात्र होइन; यो त त्यस क्षेत्रको बौद्धिक उर्वरता, शैक्षिक-सांस्कृतिक चेतना र सिर्जनात्मक सामर्थ्यको जीवन्त ऐना हो । शिक्षालाई पाठ्यपुस्तकको घेराबाट बाहिर निकालेर जीवन र जगतसँग जोड्ने एउटा दार्शनिक सेतुका रूपमा यस मुखपत्रलाई लिन सकिन्छ ।
१. प्रतिवेदनभित्रको सपना-
मुखपत्रको उघारो ७३औँ वार्षिक प्रतिवेदनबाट हुन्छ । प्रधानाध्यापक शिवहरि ढकालले प्रस्तुत गर्नुभएको यो प्रतिवेदन केवल तथ्याङ्कहरूको चाङ नभएर विद्यालयको भौतिक, शैक्षिक र प्रशासनिक यात्राको एउटा इमानदार ‘श्वेतपत्र’ हो । यसले सामुदायिक विद्यालयको नेतृत्वमा हुनुपर्ने उत्तरदायित्व र भविष्यप्रतिको स्पष्ट मार्गचित्र (Vision) लाई सशक्त ढङ्गले उजागर गरेको छ ।
२. काव्यिक झङ्कार र जीवनदृष्टि-
यस अङ्कको मुटु भनेकै यसमा सङ्ग्रहित कविताहरू हुन् । सम्पादक रामविक्रम थापाको कविता “र पनि त म बाँचेकै छु !” ले अस्तित्ववादी दर्शन र अपराजेय जिजीविषाको प्रतिनिधित्व गर्छ । यो कविताले दमनका बीचबाट पनि बाँच्न खोज्ने मान्छेको साहसलाई उँचो बनाएको छ ।
यस्तै, कृष्णबहादुर बुढाथोकी, नरेन्द्र निर्विकार, ध्रुवराज राई र धनिराम राई लगायतका स्रष्टाहरूले आफ्ना रचनामार्फत सामाजिक विसङ्गतिमाथि कडा प्रहार गर्दै आत्मचिन्तन र विद्रोहको स्वर उरालेका छन् । यी कविताहरूले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र दिँदैनन्, बरु सोच्न बाध्य बनाउँछन् ।
३. विधागत वैविध्य र वैचारिक गहिराइ-
आलेखमा समावेश लोककथा, लघुकथा र समालोचनाले यसको ओज बढाएका छन् :
क) लोकसंस्कृति र कथा: पुण्य कार्कीको ‘लालजोडीको हरिविजोग’ ले हराउँदै गएको लोकजीवनलाई नयाँ पुस्तासँग जोडेको छ भने नवीन सङ्घर्षको लघुकथाले वर्तमानको यथार्थलाई प्रतीकात्मक रूपमा चित्रण गरेको छ ।
ख) समालोचना र विमर्श: नन्दलाल आचार्यले ‘जसराज किरातीका कविता’ को समाजशास्त्रीय शल्यक्रिया गर्नुभएको छ भने लक्ष्मी रिजालले गजल चेतनाको विश्लेषण गर्नुभएको छ । यी लेखहरूले मुखपत्रलाई प्राज्ञिक गरिमा प्रदान गरेका छन् ।
ग) शिक्षा र नेतृत्व: केशरकुमार राई, पवनकुमार थापा, सुनिल निरौला र मणिराम दाहालका लेखहरूले शिक्षाको दर्शन, वित्तीय संघीयता र नेतृत्वको भूमिकामाथि गहन विमर्श गरेका छन् ।
४. भाषा र पर्यावरणको सङ्गम-
अंग्रेजी भाषामा लिखित लेखहरूले स्थानीय अनुभवलाई विश्वव्यापीकरण (Globalize) गरेका छन् भने हरि रोका र राजकुमार तामाङका आलेखले पर्यावरण र सहरीकरणका चुनौतीलाई गम्भीरताका साथ उठाएका छन् । ज्ञानेन्द्र विवश र टङ्क भट्टराईका संस्मरणले राष्ट्रिय र स्थानीय पहिचानको भावनात्मक तस्बिर खिचेका छन् ।
विशेष चर्चा: ‘र पनि त म बाँचेकै छु’ कविताको एक संक्षिप्त शल्यक्रिया-
यस मुखपत्रको एउटा प्रतिनिधि सिर्जना हो- रामविक्रम थापाको कविता । यो कविताको सौन्दर्य र लालित्य साँच्चै नै मन छुने छ :
”पारेउ धुलोपिठो / शुष्क र मृत मेरो शरीरलाई / र पनि त म बाँचेकै छु ।”
यस कविताको मूल मर्मलाई तीन बुँदामा यसरी बुझ्न सकिन्छ:
१. सहनशीलताको पराकाष्ठा: धानको गेडा ढिकीमा कुटिएर चामल बनेझैँ, मानिस पनि पीडाको भट्टीमा खारिएर मात्र पूर्ण हुन्छ भन्ने यसको दार्शनिक आधार हो ।
२. प्रतीकात्मक बिम्ब: ‘घामको आगो’ र ‘ढिकी-ओखल’ लाई कविले सामाजिक दमन र नियतिको कठोरताको प्रतीकका रूपमा कुशलतापूर्वक प्रयोग गरेका छन् ।
३. आशावादी अन्त्य: जस्तोसुकै निर्मम प्रहार भए पनि अस्तित्व समाप्त हुँदैन भन्ने यसको मुख्य सन्देश हो । विनाशभित्र नयाँ विकास खोज्ने यो कविता हरेक सङ्घर्षशील हृदयका लागि प्रेरणाको स्रोत हो ।
निष्कर्ष
समग्रमा, सरस्वती माध्यमिक विद्यालयको यो पाँचौँ मुखपत्र एउटा विद्यालयको बौद्धिक उत्पादन मात्र नभएर सिङ्गो समाजको चेतनाको दस्तावेज हो । यसले विद्यालयलाई ‘ज्ञानको उपभोक्ता’ मात्र नभई ‘ज्ञानको स्रष्टा’ का रूपमा उभ्याएको छ । यस्तो सार्थक प्रकाशनले आगामी दिनमा अझ सशक्त सिर्जना र अनुसन्धानको बाटो तय गर्नेछ भन्ने विश्वास लिन सकिन्छ ।
– बेलका-२, उदयपुर
