– लक्ष्मी रिजाल
म खोटाङको पहाडी धरातल (ज्यामिरे) मा जन्मीहुर्केकी नारी हुँ । अहिले म सप्तरीको रूपनगरमा रहे पनि, जहिल्यै मेरो मनमा ज्यामिरे माटोको सुगन्ध सधैँ टाँसिएको हुन्छ । पहाडको ढुङ्गे बाटो र तराईको समथर फाँट दुवैको अनुभवले मलाई धेरै कुरा बुझ्न सिकाएको छ– परिवर्तन केवल भूगोलमा होइन, मानिसको मनमा पनि हुन्छ भनेर । आज रामविक्रम थापाको यो गजल पढ्दा, मलाई पचासको दशकको त्यो खोटाङको सम्झना आयो । त्यसबखत त्यहाँ हरेक कुरा सादा, सिधा र इमान्दार थियो । बेलाबखत अहिले पनि म जान्छु खोटाङ तर सम्पूर्ण मुहार फेरिएको भेट्छु । खोटाङले निर्दोष मनले वर्तमान समयको माग र आवश्यकता पुरा गर्दै छ भनी चित्त बुझाउँछु ।
त्यस्तै यहाँ विवेच्य रामविक्रम थापाको गजल पहाडी झरना जस्तै छ, जुन सुरुमा सादा देखिन्छ, तर जसै तल झर्छ, त्यसले चट्टानमा गहिरो खोंच बनाउँदै जान्छ । गजलको भाषा यति सरल र आफ्नै लाग्छ कि लाग्छ कविले कुनै ठूलो सिद्धान्त होइन, बरु आफ्नै मनको गुम्सिएको अनुभव पोखेका छन् । यो कुनै साहित्यिक कसरत होइन, यो त ’मनको कुरा’ हो, जसलाई उज्यालो र अँध्यारोले सन्तुलित पारेको छ । अब म अनुभूतिजन्य विमर्श अघि सार्दै छु–
१. गुणमाथि घूनको भय–
गजलको पहिलो शेरले मेरो मनमा सधैँ गुम्सिएको एउटा प्रश्नलाई ब्युँझाइदियो–
यत्ति धेरै माया किन गुणलाई पो हो कि
मलाईभन्दा बढी माया घूनलाई पो हो कि ।
हामी सबै जीवनमा कसैको मायाको आशा गर्छौँ । तर जब माया हाम्रो साधारण अस्तित्वलाई छाडेर, हाम्रा देखावटी गुणहरू (राम्रो जागिर, सुन्दरता, सफलता) तिर मात्र केन्द्रित भएको देख्छौँ, तब मनमा एक किसिमको डर पलाउँछ । त्यो डर नै ’घून’ हो । घूनले काठलाई भित्रभित्रै खोक्रो पार्छ । ठिक त्यसै गरी, जब हामी महसुस गर्छौं कि हामीलाई होइन, हाम्रो बाहिरी आवरण वा हाम्रो ’गुण’ लाई मात्र प्रेम गरिँदैछ, तब मनभित्र एउटा सन्देहको कीरा पस्छ, यसले हाम्रो आत्मसम्मानलाई भित्रैबाट खोक्रो पार्छ ।
मेरो अनुभूति– सम्बन्धको आधार बाहिरी गुण होइन, भित्री विश्वास हुनुपर्छ । गुण त नष्ट हुन्छ, तर घूनले पार्ने घाउ जीवनभर रहिरहन्छ । यो शेरले हामीलाई सिकाउँछ कि देखावटीपन भन्दा आफ्नोपनमा रमाउनु महत्त्वपूर्ण छ ।
२. कालो हाँडी र चूनको चमक–
गजलकारले आफूलाई ’ध्वाँसे कालो हाँडी’ सँग तुलना गर्दा मलाई एक पलको लागि दुःख लाग्यो, तर तुरुन्तै त्यसको सौन्दर्य बुझेँ–
म त ध्वाँसे कालो हाँडी कुनातिरै बस्छु
यत्ति सेतो चहक रङ्ग चूनलाई पो हो कि।
हाँडी कालो हुन्छ किनभने त्यसले आगोको ताप थेगेको हुन्छ, जीवनको धूवाँ खाएको हुन्छ । यो श्रम, सहनशीलता र इमान्दारीको प्रतीक हो । तर समाज सधैँ कुनाको हाँडीलाई होइन, चम्किलो सेतो चून (जो केवल बाहिरी लेप वा सजावटको लागि प्रयोग हुन्छ) लाई प्राथमिकता दिन्छ । यो वर्गीय र सामाजिक द्वन्द्वको सरल चित्रण हो ।
कविले आफूलाई कुनामा राख्नु भनेको आफ्नो साधारण, इमान्दार र ’कालो’ अस्तित्वलाई हृदयदेखि स्वीकार गर्नु हो । यो स्व–अस्वीकृति होइन, बरु आत्म–स्वीकारोक्ति हो ।
मेरो अनुभूति– भाँडोको मूल्य रङ्गले होइन, त्यसले थेगेको आगो र त्यसले पकाएको जीवनले तय गर्छ । धुँवाले भिजेको हाँडीको अनुभव चूनको चमकभन्दा कयौँ गुणा गहिरो हुन्छ ।
३. बामपुड्के फर्सी र आकाशको उडान–
तेस्रो शेरमा कविले सम्बन्धमा हुने असन्तुलनलाई कति मीठो तरिकाले व्याख्या गरेका छन्–
म त बामपुड्के फर्सी खाल्डाभित्रै पस्छु
तिम्रो बृद्धि माथि आकाश छुनलाई पो हो कि ।
फर्सी जमिनमा फैलिन्छ, खाल्डोभित्र पस्छ– यो विनम्रता र माटोसँगको सम्बन्धको प्रतीक हो । अर्को पात्रको ’आकाश छुनु’ को चाहना महत्त्वाकांक्षाको उडान हो । प्रेममा प्रायः यस्तै हुन्छ– एकजना जमिन बनेर आधार दिन्छ, अर्कोजना आकाश बनेर उडान भर्छ । कविले आफ्नो स्वार्थहीन प्रेम र आत्म–त्यागलाई सहजै स्वीकार गरेका छन् ।
अतः यदि एकजनाले आफूलाई खुम्च्याएर अर्कालाई फैलिने मौका दिन्छ भने, त्यो प्रेम हो । तर त्यो खुम्चाइ केवल अर्काको सफलताको लागि मात्र हो कि भन्ने सन्देहले मनमा चोट पुर्याउँछ ।
मेरो अनुभूति– सम्बन्धमा उडान भर्ने सबैजनाले यो कुरा भुल्नु हुन्न– उडानको आधार सधैँ जमिनमै हुन्छ, खाल्डोभित्र पसेको फर्सीमै हुन्न, मात्रै अरूलाई प्रत्यक्ष परोक्ष सघाउ पुर्याउने सामर्थ्य हुन्छ ।
४. औँसी रात र जूनको ज्योति–
चौथो शेरमा कवि अँध्यारो र उज्यालो बीचको गहिरो सम्बन्ध देखाउँछन्–
म त कालो औँसी रात अँध्यारोमै बस्छु
यति राम्रो ज्योत्स्ना पनि जूनलाई पो हो कि ।
औँसी रात नभई जूनको ज्योत्स्नाको मूल्य बुझिँदैन । कविले आफूलाई औँसी (अन्धकार, दुःख, शून्यपन) का रूपमा स्विकार्नु भनेको उहाँले जून (सौन्दर्य, हर्ष, सफलता) को महत्त्वलाई आधार प्रदान गर्नु हो । उज्यालो तब मात्र सुन्दर देखिन्छ जब त्यसलाई अन्धकारले घेरेको हुन्छ ।
कविले आफू अँध्यारोमा बस्नुको कारण पनि यही हो, जूनको सुन्दरतालाई अझ प्रखर बनाउनु । यो एक निस्वार्थ समर्पणको भावना हो ।
मेरो अनुभूति– जीवनमा जूनको चमक हेर्नेहरूले प्रायः औँसीको धैर्य र गहिराइ बुझ्दैनन् ।
५. हाँसोको पलायन–
गजलको अन्तिम र सबैभन्दा मनोवैज्ञानिक शेरले मानव मनको जटिलतालाई चिनाउँछ–
ओठबाट मेरो हाँसो अन्तै गयो अचेल
तिमी यति धेरै हाँस्नु रुनलाई पो हो कि ।
कविको हाँसो हराउनु र प्रियपात्रको हाँसो बढ्नु– यो दुई विपरीत ध्रुवको भेट हो । प्रायः मानिसहरू सबैभन्दा धेरै तब हाँस्छन् जब उनीहरूभित्र गहिरो पीडा लुकेको हुन्छ । त्यो हाँसो एक किसिमको सुरक्षा कवच हो, जसले भित्रको आँसुलाई बाहिर निस्कन दिँदैन । कविले आफ्नो हाँसोको गन्तव्य गुमाएका छन्, तर अर्काको हाँसोमा पनि आँसुको सम्भावना देखेका छन् ।
मेरो अनुभूति– प्रत्येक ठूलो हाँसोको पछाडि एउटा मौन आँसु लुकेको हुन्छ, जसको गन्तव्य मनको कुना मात्र हुन्छ ।
६. निष्कर्ष–
रामविक्रम थापाको यो गजल आत्मपरिचय र सामाजिक असन्तुलनको एक सुन्दर दस्तावेज हो । यसले सरल बिम्बहरू (हाँडी, फर्सी, औँसी, घून) मार्फत जीवनका ती तीता सत्यहरू भन्छ, जुन बोल्न हामी डराउँछौँ । कविले आफूलाई सधैँ दोस्रो स्थानमा राखेर पनि आफ्नो अस्तित्वको इमान्दारितालाई जोगाएका छन् ।
यो गजलले हामीलाई सिकाउँछ– सच्चा साहित्य त्यो होइन जसले आकाश छुन खोज्छ, सच्चा साहित्य त त्यो हो जसले भुईँको माटोको गन्धलाई इमान्दारीपूर्वक अभिव्यक्त गर्न सक्छ । खोटाङको माटोको सुगन्ध यस गजलको हरेक शेरमा भेटिन्छ, जहाँ जीवनको जटिलतालाई सरल शब्दमा सुन्दर कलात्मकताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ ।
– कञ्चनरूप–१२, रूपनगर, सप्तरी
