– खेमचन्द्र वस्ती
कोशी प्रदेश नेपालको पूर्वी भू-भागमा अवस्थित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र प्रशासनिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । यस प्रदेशको भूगोल प्राकृतिक स्रोत, जातीय विविधता, सांस्कृतिक परम्परा र ऐतिहासिक घटनाक्रमले यसलाई नेपालको अन्य भू-भागभन्दा फरक र विशेष बनाएको छ । यहाँको जीवनशैली, सामाजिक संरचना, भू-आकृति, नदी प्रणाली र प्राकृतिक स्रोतले मात्र नभई प्रशासनिक रूपान्तरण र सांस्कृतिक आस्थालाई पनि निरन्तर प्रभावित गरेको छ । कोशी प्रदेशको इतिहास बुझ्नका लागि केवल कालक्रमको घटनाक्रम वा शासन परिवर्तन हेर्न पर्याप्त छैन यसलाई यहाँ बसोबास गर्ने समुदायको जीवन, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक अभ्यास, सामाजिक मूल्य र राजनीतिक,आर्थिक व्यवहारसँग जोडेर विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ । यस प्रदेशको पहिचानको मूल आधार किरात सभ्यता हो । किरात समाज केवल जीवनयापनका लागि नभई प्रकृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने संस्कार, सामाजिक संगठन र प्रशासनिक प्रणालीका लागि परिचित थिए । नदी, वन, पहाड र आकाश यी प्राकृतिक तत्त्वहरुलाई उनीहरूले धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक दृष्टिले मूल्याङ्कन गर्थे । कृषिकार्य, बस्ती व्यवस्थापन, वन प्रबन्ध, सामूहिक श्रम, सामाजिक न्याय, पर्व र संस्कार, प्राकृतिक र भूगोलसँग मेल खाने प्रणाली अनुसार चलाइन्थ्यो । सामुदायिक निर्णय प्रक्रिया, थुम, खम्बा, सम, याक्वा जस्ता नेतृत्व पदहरू केवल सत्ता प्रदर्शनका साधन मात्र थिएनन् ती सामाजिक न्याय, नैतिकता, सामूहिक चेतना र स्थानीय मूल्यहरूको संरचनात्मक आधारहरु थिए ।
सातवटा प्रमुख नदीहरूको संगम रहेको सप्तकोशी नदी प्रणाली यस प्रदेशको जीवन र सांस्कृतिक अभ्यासमा केन्द्रिय भूमिका खेल्दछ । यस प्रणालीका मुख्य सहायक नदीहरू अरुण, तमोर, सुनकोशी, भोटेकोशी, लिखु, तामाकोशी र इन्द्रावती रहेका छन् । यी नदीहरूले भू-आकृति मात्र बनाएका छैनन्, यी नदीहरूले यहाँका मानिसको आस्था, संस्कार र जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् । विशेष गरी खुवालुङ र यसको आसपासका पवित्र स्थल किरात समुदायका धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनका केन्द्र हुन् । यहाँ पूजा, जात्रा, रितीरिवाज र सामूहिक पर्वहरू नदीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन् । किरात समुदायका अनुसार सप्तकोशी नदी जीवनदायिनी जलस्रोत हो, यसले पृथ्वी र आकाशसँग मानवीय सम्बन्धको प्रतीक पनि बनाएको छ ।
किरात समाजमा किपट प्रणालीले भूमिसँग वंशगत सम्बन्ध कायम गरेको थियो । कृषि उत्पादनको सामूहिक स्वामित्व, निर्णय सर्वसम्मतिमा हुने, भूमि व्यवस्थापनमा पारदर्शिताले समाजमा समानता, सामूहिकता र आत्मनिर्भरता कायम राख्थ्यो । गोरखा राज्यको एकीकरण र आधुनिक भूमि नीति लागू भएपछि किपट प्रणाली कानुनी रूपमा समाप्त भयो, तर सामाजिक दर्शन र परम्परागत न्याय प्रणाली अझै पनि जीवित छन् । भूमि, पानी, जंगल, जातीय सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारमा यो परम्परागत दृष्टिकोण अझै देखिन्छ र आधुनिक प्रशासनले पनि यसलाई सम्मान गर्दै नीति निर्माण गर्दै आएको छ ।
कोशी प्रदेशको भू-आकृतिक विविधता यहाँको सामाजिक, सांस्कृतिक र प्रशासनिक विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्दछ । उत्तरी हिमालको चरन-मैदान, मध्य पहाडको धान, कोदो र अन्य बालीहरू, तराईको सुपथ भूमि र भू-तत्त्वहरूले बसोबासको अवस्था, राजनीतिक शक्ति वितरण, सामाजिक बन्धन र आर्थिक गतिविधिलाई आकार दिएका छन् । सप्तकोशी नदी र यसका सहायक नदीहरूले बस्ती र कृषि प्रणाली मात्र बनाएका छैनन्, यी नदीहरूले धार्मिक आस्था, पर्व, नृत्य, गीत र लोककथामा पनि गहिरो प्रभाव पारेका छन् । यही भू-संरचना किरात, मधेसी र अन्य समुदायहरू बीचको शक्ति, सामाजिक व्यवहार र सांस्कृतिक आदानप्रदानको आधार बनेको छ ।
गोरखा राज्यको एकीकरणले कोशी प्रदेशको शक्ति संरचनामा ठूलो रूपान्तरण ल्यायो । किरातको विकेन्द्रित, सामूहिक नेतृत्वमा आधारित शासन प्रणाली क्रमश कमजोर हुँदै गयो र केन्द्रीय प्रशासनिक संरचना लागू भयो । न्याय, कर, भूमि व्यवस्था, सुरक्षा जस्ता आधारभूत विषयवस्तुहरु अब गोरखा केन्द्रित शासनको अधीनमा आए । स्थानीय स्वायत्तता घट्यो, परम्परागत नेतृत्व कमजोर भयो, तर सांस्कृतिक आत्मा जोगियो । यस प्रक्रियाले केवल प्रशासनिक परिवर्तन मात्र गरेन, सामाजिक संरचना, भाषिक विविधता र सांस्कृतिक पहिचानमा दीर्घकालीन प्रभाव पनि पार्यो ।
बीसौँ शताब्दीमा प्रवेश गरेपछि हालको कोशी प्रदेशमा राजनीतिक चेतना जागृत हुन थाल्यो । राणा शासन, सिमित शिक्षा र सूचना प्रणालीका बाबजुद यहाँका नागरिकहरू लोकतन्त्र, समान अधिकार, सामाजिक न्याय र सांस्कृतिक संरक्षणका लागि सक्रिय भए । बिराटनगरको मजदुर आन्दोलन, धरान र इटहरीमा विद्यार्थी र बौद्धिक आन्दोलनहरूले राजनीतिक चेतनालाई तेज बनायो । यसले कोशी प्रदेशलाई आधुनिक नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको महत्वपूर्ण केन्द्र बनायो ।
राजनीतिक संक्रमण पंचायती शासन, बहुदल पुनःस्थापना, जनआन्दोलन, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र यी सबै चरणहरूले कोशी प्रदेशको शक्ति संरचना परिवर्तन गर्दै गए । संघीयता लागू भएपछि प्रदेश सरकारले आफ्नै बजेट, नीति निर्माण क्षमता, कानूनी संरचना र प्रशासनिक इकाइका माध्यमबाट स्थानीय आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्न थाले । स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, पूर्वाधार, पर्यटन, भू-उपयोग र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा प्रदेशको भूमिका सशक्त भयो । यसले नागरिक र प्रशासनबीचको दूरी घटायो, जनप्रतिनिधि र स्थानीय समुदायबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क बढायो, र विकासका निर्णयहरू समुदायका वास्तविक आवश्यकतासँग मेल खान थाले ।
जनगत विकासका दृष्टिले कोशी प्रदेशले तीव्र रूपान्तरण देख्यो । शहरीकरण, बसाइँसराइ, उद्योग, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य यी सबैले यहाँको जनसंख्या संरचना, जीवनशैली र सामाजिक सम्बन्धलाई बदल्यो । तराईका शहरहरूमा जनसंख्या चाप बढ्यो, पहाडी बस्तीहरूमा जनसंख्या घट्यो । पहाडी कृषिप्रधान समाजबाट तराई-शहर आधारित जीवनशैलीतर्फको रूपान्तरणले आर्थिक अवसरहरू, सामाजिक गतिशीलता र सांस्कृतिक विविधतालाई नयाँ आयाममा पुर्यायो ।
शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणालीको विस्तारले पनि कोशी प्रदेशको सामाजिक स्वरूपमा ठूलो प्रभाव पार्यो । प्रारम्भिक शिक्षा र पाठशालाले नागरिक चेतना जगायो, सामाजिक समानता र लैङ्गिक समानताका मूल्यहरू स्थापनामा मद्दत पुर्यायो । स्वास्थ्य सेवा विस्तारले जीवन प्रति आशा बढायो, बालबालिकाको मृत्यु दर घटायो र ग्रामीण-शहरी जनसंख्यालाई सन्तुलन प्रदान गर्यो । आधुनिक शिक्षा र स्वास्थ्य संस्थाको उपस्थिति केवल सेवाको उपलब्धि होइन यसले सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक व्यवहार र समुदायको दिमागी स्वरूपलाई पनि परिवर्तन गर्यो ।
कोशी प्रदेशको अर्थतन्त्र पनि रूपान्तरणको यात्रामा छ । पहाडी कृषि आधारित अर्थतन्त्र, तराईको उर्बर भूमिमा निर्भर कृषिप्रधान समाज, उद्योग र सेवा क्षेत्रमा विस्तारले आर्थिक संरचनामा बहुविन्यासता ल्याएको छ । धरान,धनकुटा, बिराटनगर, इटहरी,विर्तामोड जस्ता शहरहरू उद्योग, व्यापार, बैंकिङ र सेवा क्षेत्रमा केन्द्रित भए । यसले पहाडी क्षेत्रका जनतालाई रोजगारी र अवसरका लागि शहरतिर झर्ने प्रवृत्ति बढायो । तराईका सहरले बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक जीवनशैलीलाई अघि बढाएको छ ।
सांस्कृतिक दृष्टिले कोशी प्रदेश अत्यन्त विविधता युक्त रहेको छ । किरात पर्व, नृत्य, गीत, लोककथा, भाषा, वन-जडीबुटी प्रथा अझै जीवन्त छन् । विशेष गरी खुवालुङ नदी किनारका पवित्र स्थल, तिनमा हुने पूजा, मेला, जात्रा र रितीरिवाजले यहाँको धार्मिक जीवन र आस्थालाई प्रतिविम्बित गर्छ । आधुनिक शिक्षा, प्रशासन र विकासले यी परम्परागत सांस्कृतिक धरोहरसँग मेल खाने रणनीति अपनाएका छन् । यही सह-अस्तित्वले कोशी प्रदेशलाई अद्वितीय बनाएको छ, जहाँ पुरानो र नयाँ दुवै मिश्रित छन्, इतिहास, आस्था र आधुनिकता एउटै धारा भएर बगिरहेको छ ।
आजको कोशी प्रदेश केवल प्रशासनिक इकाइ मात्रै होइन यो त हजारौँ वर्षको इतिहास, बहुसांस्कृतिक जनजीवन, प्राकृतिक विविधता, राजनीतिक चेतना, धार्मिक आस्था र सामाजिक संरचनाको जीवित ग्रन्थालय हो । किरात सभ्यताको गहिरो जरा बोकेको, मध्यकालीन राज्यको रूपान्तरण अनुभव गरेको, आधुनिक राजनीतिक आन्दोलनबाट जागृत भएको र संघीय प्रशासनले स्वायत्तता पाएको यस प्रदेशले इतिहास, वर्तमान र भविष्यलाई एउटै निरन्तर धारा बनाएको छ । यही निरन्तरताले कोशी प्रदेशलाई जीवित, गतिशील, सम्भावनायुक्त र आस्थाप्रधान बनाएको छ ।
कोशी प्रदेशको यात्रा इतिहास, भूगोल, शक्ति संरचना, सामाजिक संरचना, धार्मिक आस्था र जनगत विकासको निरन्तर प्रवाह हो । यहाँ इतिहास, भू-आकृति, शक्ति संरचना, समाज, जनसंख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक-धार्मिक जीवन जस्ता अनेकन तत्वहरु समयसँगै मिश्रित भएर निरन्तर रूपान्तरण हुँदै आएका छन् । यही निरन्तरताले कोशी प्रदेशलाई केवल ऐतिहासिक अध्ययनको विषय मात्रै नभई वर्तमानको वास्तविकता र भविष्यको सम्भावनाको प्रतीक पनि बनाएको छ ।
wastikhemchandra@gmail.com
